ንሰብኣዊ መሰላት ዝጣበቕ ጉጅለ ግፍዕታት ዳዒሽ ኣብ ሊብያ ሰኒዱ

ሓደ ፍሉጥ ጉጅለ ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት፡ ዝሓለፈ ረቡዕ፡ ኣብ ሊብያ ዝርከብ ምስ ዳዒሽ ዝተኣሳሰር ግብረሽበራዊ ምንቅስቓስ ዝፈጸሞም ግፍዕታት ዝዝርዝር ጸብጻብ ዘርጊሑ። ኣብታ ኣብ ገማግም ባሕሪ እትርከብ ስርት ዝተባህለት እቶም ዕጡቓት ዝዓስከሩላ ኸተማ ዝተፈጸመ ግፍዕታት ንሰባት ብስቕለት ምቕታልን፡ ‘ስም ኣምላኽ ረጊምኩም’ ተባሂሎም ንዝተኸሱ ብጥይት ምርሻንን ጸብጻብ ናይቲ ህዩማን ራይትስ ዎች ዝተባህለ ጉጅለ ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት፡ እታ ኸተማ ለካቲት 2015 ብዕጡቓት ዳዒሽ ምስተታሕዘት ዘጋጠመ፡ ሰለይትን ጠንቈልትን ተባሂሎም ዝተሰየፉ ዝርከቦ ኣርዓዲ ፍጻመታት የጠቓልል።

እቲ ማዕበል ራዕዲ ናብታ ኸተማ ኣብ ዝበጽሓሉ፡ ገለ ሰባት ሽጋራ ብምትካኽን ሙዚቃ ብምስማዕን ተኸሲሶም ብኹርማጅ ተገሪፎም፡ ኣቦታት ድማ ኣዋልዶም ንዕጡቓት ዳዒሽ ከመርዕውወን ተገዲዶም።

እቲ በቲ ኣብ ኒው ዮርክ ዝመደበሩ ጉጅለ ኣብ ወርሒ መጋቢት ዛንታታት 45 ካብታ ከተማ ዘምለጡ ሰባት ብምስናድ ዝቐረበ 41 ገጻት ዝሓዘ ጸብጻብ፡ “‘ዝተረገምና’ዩ ዝመስለና’፡ ህይወት ኣብ ትሕቲ ዳዒሽ ኣብ ስርት” ብዝብል ኣርእስቲ’ዩ ተሓቲሙ ዘሎ። እቶም ዝተሓተቱ፡ ካብቶም ዳዒሽ ምስወረሮም ዘምለጡ ክልተ ሲሶ ናይቶም 80 ሽሕ ዝብዝሖም ኣብታ ኸተማ ዝቕመጡ ዝነበሩ ህዝቢ ኢዮም።

እቲ ዕጡቕ ጨንፈር ዳዒሽ ኣብቲ ድሕሪ ምዕላውን ምቕታልን መዓመር ቐዛፊ ኣብ 2011 ዘጋጠመ ሕንፍሽፍሽ ዝፈጠሮ ንግብረሽበራውያን ወገናት ዝምችእ ሃዋህው ሱር ዝሰደደ፡ ክፋል ናይቲ ኣብ ዒራቕን ሶርያን ብምዝርግሑ ዝፍለጥ ዝዓበየ ጉጅለ’ዩ።

ዳዒሽ ነቲ ተቐናቐንቲ መንግስታት፡ ባይቶታትን ዕጡቓትን ስልጣን ንኽሕዙ ኣብ ሊብያ ዝፈጠርዎ ሕንፍሽፍሽ መዝሚዙ’ዩ ኣብታ ሃገር ቦታ ኽሕዝ ክኢሉ። ህላወ ዳዒሽ ኣብ ሊብያ ካብ ኤውሮጳ በቲ ሓጺር ማያዊ ርሕቀት ማእከላይ ባሕሪ ጥራይ ተኸልኪሉ ምህላዉ ኣብ ኤውሮጳ ብርቱዕ ስግኣታት’ዩ ፈጢሩ።

ኣብ ህዩማን ራይትስ ዎች ላዕለወይቲ ተኸታታሊት ኩነታት ግብረሽበራን ጸረ-ሽበራን ዝዀነት ሌታተይለር፡ “ኣድህቦ ዓለም ኣብ ሶርያን ዒራቕን ኣብ ዝፍጸም ግፍዕታት ኣትኲሩ ኸሎ፡ ዳዒሽ ኣብ ሊብያ ድላዩ ቐቲሉ ብዘይሓታቲ ይነብር ኣሎ” ትብል።

ኣመሪካውያን ወተሃደራዊ ኽኢላታት፡ ኣብ ወርሒ ሚያዝያ፡ ዳዒሽ ኣብ ሊብያ 6 ሽሕ ዝበጽሑ ዕጡቓት ከምዘለውዎ ገሚቶም ኔሮም። እንተዀነ ወተሃደራዊ ስለያ ሊብያ ንህዩማን ራይትስ ዎች፡ እቲ ጉጅለ 70% ወጻእተኛታት ዝዀኑ 1,800 ዝበጽሑ ዕጡቓት ከምዘለውዎ ገሊጾምሉ። ካልኦት ሊብያውያን ወተሃደራዊ ክኢላታት እቲ ቑጽሪ 3,000 ዕጡቓት ክበጽሕ ከምዝኽእል ይግምቱ። ገለ ኻብቶምዕጡቓት፡በቲ ሓደገኛን ህይወት ኣሽሓት ዝቐዘፈን ኣገባብ፡ ባሕሪ ሰጊሮም ኤውሮጳ ኽበጽሑ መዲቦም፡ሊብያ ምስ በጽሑ ምስላጥ ኣብይዎም ናብቲ ጉጅለ ዝተሓወሱ’ዮም።

እቲ ነዚ ጸብጻብ ዝዘርግሐ ጉጅለ ተጣበቕቲ መሰላት፡ ከተማ ስርት ምስተታሕዘት፡ እቶም ዘካይድዋ ዳዒሽ ናይቶም ዘምለጡ ተቐማጦ’ታ ኸተማ ኣባይትን ንብረትን ንዕጡቓቶም ከምዝዓደልዎ ይገልጽ።

እታ ቐዛፊ ዝተወልደላ ከተማ ስርት ካብተን ድሕሪ ምዕላው’ቲ ውልቀ-መላኺ ብዝሰዓበ መጥቃዕትታት ምፍዳይ ሕነ፡ ዝምታን ቅትለትን ኣዝየን ዝተሃስያ ኸተማታት’ያ። እዚ ንዳዒሽ፡ ኣብቶም ድሕሪ ምውዳቕ ቓዛፊ ብዝሰዓቡ መንግስታት ዘይዓገቡ ወገናት፡ ጸግዒ ንኽረክብ ሓጊዝዎ።

እቲ ጸብጻብ፡ ምስቲ ኻብ ዘምለጡ ሰባት ዝኣከቦ ሓበሬታ፡ ኣብ ትሕቲ ዳዒሽ ኣብ ከተማ ስርት ዝቐጸለ ናብራ ከመይ ከምዝመስል’ውን ኣጠቓሊሉ።

ነታ ኸተማ ምስተቐጻጸርዋ፡ ዳዒሽ 13 ነጥብታት ዝሓዘ መጽሓፍ ሕግታት ዘርጊሖም፡ ንዋንነት’ታ ኸተማ ዝዀነ ኩሉ ገንዘብ’ውን ወሪሶሞ። ድሕነት ንኽወሃቦም፡ ተቐማጦ’ታ ኸተማ ነቲ ኣብ ተሪር ኣተረጓጕማ ሸሪዓ ዝተመርኰሰ ሕግታት ክኽተልዎ ኣለዎም።

ኣብ ማእከል ከተማ ስርት ዝርከብ ኣደባባይ ሰማእታት ተባሂሉ ዝፍለጥ ቦታ፡ ንዝተፈላለየ በደላት ዝተሰየመ ባህርያት ሰባት ዝወሃቦ ክሳድ ምስያፍ ዘጠቓልል ዘይፍርዳዊ መቕተልቲ ዝፍጸመሉ መድረኽ’ዩ ዀይኑ።

እቲት ጉጅለ ‘ስም ኣምላኽ ረጊምኩም’ ብምባል ሰባት ክቐትል ከሎ፡ ቤተሰብ መዋቲ ሬሳ መቕርቦም ከየልዕሉ ኣምላኽ ዘይፈልጥ ዘይኣማኒ ምዃኑ ተሓቢሮም ይኽልከሉ። ዳዒሽ ብተወሳኺ፡ ዝርዝር ኣስማት ሰበስልጣን፡ ኣባላት ፖሊስን ካልኦት ተደናገጽቲ መንግስትን ብምዃኖም ዝህደኑ ሰባት ሒዙ ነይሩ።

ኩላተን ደቀንስትዮ ካብ ደቂ ዓሰርተ ዓመት ንላዕሊ ምሉእ ኣካላተን ዝሽፍን ዓባያ ኽለብሳን ካብ ቤት ኣብ ዝወጻሉ ግድን ብወዲ ተባዕታይ ክስነያን ተኣዚዘን። ዳዒሽ ሃይማኖታዊ ፖሊስ ብምዝርጋሕ ነቲ ሕጊንዘየኽበራ ክሳብ 116 ዶላር ዝበጽሕ መቕጻዕቲ ይብይንን፡ ንደቂተባዕትዮ ቤተሰበን ብግቡእ ስለዘይሓለውወን ብመግረፍቲ ኩርማጅ ይቐጽዕን። ብዙሓት ኣዴታት ብጨካን ሕጊ ዳዒሽ ስለዝርዓዳ፡ነተን ትሕቲ 10 ዓመት ዝዕድሚአን ደቀን ከይተረፈ ዓባያ ይኸድንአን።

ዳዒሽ ብተወሳኺ፡ ‘ዘካት’ ማለት ምጽወታ ብዓይኒ ግብሪ ኣተኣታትዩ። እቲ ኣገባብ ኣብ ካልኦት ብዳዒሽ ዝተታሕዙ ኸባቢታት ዝተኣወጀን፡ ተወዳዳሪኡ ኣል ቓዒዳ’ውን ዝጥቀመሉን’ዩ። ሓረስቶት ካብ 10 ኣባጊዕ ሓንቲ፡ ካብ ሓሙሽተ ኣግማል ከኣ ሓንቲ ንዳዒሽ ክህቡ ይግደዱ።

እዚ ጸብጻብ ሒደት መዓልታት ድሕር’ቲ ኣመሪካን ካልኦት ምዕራባውያን መንግስታትን ነቲ ብውድብ ሕቡራት ሃገራት ተደጊፉ ዝቘመ ሓድሽ መንግስቲ ሊብያ ዘለወን ደገፍ ዘስምዓሉን፡ ኣንጻር ዳዒሽ ንምቅላስ ዝጠቕሞ ኣጽዋር ክቕርባሉ ምዃነን ዝተማባጽዓሉን’ዩ ዝዝርጋሕ ዘሎ።

እዚ ድፍኢት ነቲ ብ2014 ዝጀመረ ኣብ መንጎ’ቲ ኣብ ትሪፖሊ ዝመደበሩ ፓርላማን እቲ ኣብ ምብራቕ ሊብያ ዝመደበሩ ኣህጉራዊ ተፈላጥነት ዘለዎ ባይቶን ንዝነበረ ቕልስ ምጭባጥ ሓይሊ መዛዘሚ ክዀኖ ትጽቢት ይግበረሉ።

እንተዀነ፡ እዚ ተበግሶ፡ እቲ ብውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝድገፍ መንግስቲ ንዘካይዶ ስልጣን ናይ ምጥርናፍን ከም ማእከላይ ባንክ ሊብያን ሃገራዊ ኩባንያ ነዳድን ዝኣመሰሉ ሃገራውያን ትካላት ናይ ምቍጽጻርን ጻዕሪ ከዐውት ዝኽእል’ኳ እንተዀነ፡ ኣብታ ድሮ ብብዝሒ ኣጽዋር ኣዕለቕሊቓ ዘላ ሃገር ተወሳኺ ኣጽዋር ብምውሳኽ ናብ ኢድ ዳዒሽን ሓያሎ ዕጡቓት ጉጅለታትን ክኣቱ ምኽኣል ዝርከቦ ብዙሕ ሓደጋታት ከስዕብ ይኽእል’ዩ።